પાલડી બસ સ્ટેન્ડે બસ ઊભી રહી. ખાસ્સા ઉતારુંઓ ચઢયા. ‘અહીં કોઈ આવવાનું છે?’ સુકેતુએ બ્રીફકેસ ઉઠાવીને છાજલી પર મૂકી અને પ્રશ્ન પૂછનાર સામે જોયું. ચૌદ-પંદર વર્ષનો કિશોર એકદમ થાકેલો લાગતો હતો. સુકેતુ સહેજ બારી તરફ ખસ્યો એટલે એ છોકરો ત્યાં બેસી ગયો. એના ઘઉવણાર્ ચહેરા પર પરસેવાની સાથે હવે હાશકારાની લાગણી ચમકતી હતી. એની પાસે સામાનમાં માત્ર એક થેલી હતી. સુતરાઉ કાપડની એ થેલીની સાઈઝ એકદમ વિશાળ હતી. એની અંદર જાડા પૂંઠા કે ફાઈલ જેવું કંઇક હતું. પગ વચ્ચે થેલીને દબાવીને એ છોકરાએ બે હાથથી એને બહુ કાળજીપૂર્વક પકડી રાખી હતી.

બસ સડસડાટ આગળ વધતી હતી. સુકેતુએ આંખો બંધ કરી. તંદ્રાવસ્થામાં પણ એની આંખ સામે બટુકનો ચહેરો તરવરતો હતો. એ ભોળિયા મિત્રની પરિસ્થિતિ આટલી ખરાબ થઈ ગઈ અને પોતાને કંઇ ખબર પણ નહોતી! એને પોતાની જાત ઉપર શરમ આવતી હતી. પોતે ક્યારેય એની દશા જાણવાનો પણ પ્રયત્ન નહોતો કર્યોએ બહુ મોટી ભૂલ કરી હતી એનો અત્યારે પસ્તાવો થતો હતો. બટુકે પોતાના માટે શું નહોતું કર્યું? કોઈ મિત્ર ના કરે એવી મદદ એણે કરી હતી.

બટુકની તુલનામાં પોતે બહુ વામણો પુરવાર થયો હોય એવી ગુનાઈત લાગણી ડંખતી હતી દયમાં…બસ આગળ વધતી હતી અને સુકેતુ ભૂતકાળની સ્મૃતિમાં ખોવાઈ ગયો હતો. એ અને બટુક સરખી ઉમરના બંનેના ઘર પણ નજીક નજીક. બટુકના બાપા દરજીકામ કરે. દુકાન ધમધોકાર ચાલે. બટુકનો મોટોભાઈ બટુકથી છ-સાત વર્ષ મોટો. આઠમું ધોરણ પાસ થઈને એ બાપાની જોડે સંચે બેસી ગયેલો.

‘ભણવાનું તો મનેય નથી ગમતું પણ જો છોડી દઉ તો બાપા દુકાને બેસાડી દે…’ બટુક નાનપણથી જ દિવાસ્વપ્નોમાં ખોવાયેલો રહેતો. તળાવની પાળ પર બેઠા હોય ત્યારે એ સુકેતુને કહેતો. ‘મરી જઈશ તો પણ દરજીકામ નથી કરવું. બીજો કંઇક નાનોમોટો ધંધો શોધી કાઢીશ..’

સુકેતુથી ચાર વર્ષ મોટી એક બહેન અને બાપાનો સ્વભાવ તીખા મરચાં જેવો. બાપાની બીકથી બંને ભાઈ-બહેન ફફડે. સ્કૂલમાં એ ગણિત ભણાવતા હતા. આખી હાઇસ્કૂલના બધા છોકરાંઓ એમનાથી બીવે. માંડ માંડ મેટ્રિક થયા પછી બટુકે આગળ ભણવાનું માંડી વાળ્યું, ઈચ્છા હોય તો દુકાને ગાજ-બટન કરે બાકી આખા ગામમાં રખડ્યાં કરે. સુકેતુ સાથેની એની દોસ્તી અકબંધ. રોજ એકવાર તો મળવા આવે જ.

સુકેતુ કોલેજના છેલ્લા વર્ષમાં હતો ત્યારે મોટી બહેનનાં લગ્નનું નક્કી થયું. બાપાએ આખી જિંદગીમાં બચાવી બચાવીને જે પંદર-વીસ હજાર ભેગાં કર્યા હતા તેમાંથી જ આ આખો અવસર ઉકેલવાનો હતો. સોનું તો બા પાસે હતું એમાંથી જ આપવાનું હતું એટલે એ જમાનામાં નાના ગામમાં લગ્ન માટે આટલી રકમ પૂરતી હતી.

‘સુકા, અહીં આવ..’ સવારના પહોરમાં બાપાએ ત્રાડ પાડી એટલે સુકેતુની ઊઘ ઊડી ગઈ. એ દોડીને બાપા પાસે ગયો. ‘ઘ્યાનથી સાંભળ’ બાપાએ એને સૂચના આપી. ‘આઠની એસ.ટી.માં મારે ભાવનગર જવાનું છે. આજે સોમવાર થયો. હું ગુરુવારે રાત્રે આવીશ. શુક્રવારથી લગ્નની ખરીદી શરૂ કરવાની છે..’ બાપાએ સહી કરેલો ચેક સુકેતુના હાથમાં આપ્યો.’ અગિયાર વાગ્યે બેંક ઊઘડે એટલે આ ચેક લઈને જજે. પૂરા પંદર હજાર બે વાર ગણીને લેજે અને સીધો ધેર આવજે. અંદરના કબાટમાં પૈસા મૂકી દેજે…’

એસ.ટી.સ્ટેન્ડની સામે લાઈનસર બધી દુકાનો વચ્ચે બેંકનું મકાન હતું. સાડા અગિયાર વાગ્યે સાઈકલ લઈને સુકેતુ બહાર નીકળ્યો. બેંકમાં જઈને ચેક આપ્યો. સો રૂપિયાનું નોટનું એક બંડલ અને પચાસ રૂપિયાની નોટનું બીજું બંડલ-બધી નોટો કડકડતી હતી. કપડાંની થેલીમાં કાળજીપૂર્વક બંને બંડલ મૂકીને થેલીને સાઈકલના ગવર્નર ઉપર ભરાવીને એ બેન્કના કમ્પાઉન્ડમાંથી બહાર રોડ પર આવ્યો.

અચાનક એ ચમક્યો. બુશર્ટની ઉપર સંડાસ જેવું કંઇક ગંધાતું ચોંટ્યું હોય એવું એને લાગ્યું. ‘એ સાહેબ! ઊભા રો…’

દૂબળા-પાતળા અને શામળા ત્રણ ટેણિયાંઓ એની સાઇકલ પાસે ઊભા રહી ગયા હતા.’ બુશર્ટની પાછળ પણ બહુ બગડ્યું છે.’ એક ટેણિયો દોડીને રોડ પરની કીટલી પરથી બોટલમાં પાણી ભરી લાવ્યો. ‘બુશર્ટ કાઢી નાખો…’ બીજાએ કહ્યું અને સુકેતુએ બુશર્ટ કાઢીને એને આપ્યો. પેલાએ પાણીથી બુશર્ટ સાફ કરી નાખ્યો. એ દરમિયાન સુકેતુનું ઘ્યાન સાઈકલ પરની થેલી ઉપર હતું પરંતુ એણે બુશર્ટ કાઢ્યો એટલી વારમાં કરામત થઈ ગઈ હતી એનો એને ખ્યાલ નહોતો. બુશર્ટ પહેરીને એણે સાઈકલ મારી મૂકી.

બટુક એની દુકાનના ઓટલા પાસે ઊભો ઊભો તમાકું મસળી રહ્યો હતો. ‘સુકા…’ એણે બૂમ પાડી એટલે સુકેતુએ એની પાસે જઈને સાઇકલ ઊભી રાખી. ‘બુશર્ટ કેમ ભીનો છે?’ બટુકે પૂછ્યું. ‘બેંકમાંથી પૈસા ઉપાડીને આવતો હતો.’ એ હજુ આટલું બોલ્યો કે તરત બટુકે કહ્યું. ‘મૂંડી નાખ્યો તને.. પૈસા ચેક કર..’ એ એવી રીતે બોલ્યો કે તરત સુકેતુએ ધ્રુજતા હાથે થેલીમાં હાથ નાખ્યો. નોટોની થપ્પી હોય એ રીતે છાપાંના કાગળ કાપીને મૂકવામાં આવ્યા હતાં!

સુકેતુ થીજી ગયો. બટુકે સાઈકલ સંભાળી અને સુકેતુ પાછળ બેસી ગયો. જોર જોરથી પેડલ મારી બટુક એસ.ટી.સ્ટેન્ડ તરફ સાઈકલને ભગાવી રહ્યો હતો. ‘તું ધેર બેસીને ભણ્યા કરે એટલે આવી વાતની તને ખબર ના હોય. આ મહિનામાં આવો આ ત્રીજો કિસ્સો બન્યો. બસ સ્ટેન્ડમાં ઊભેલી બધી બસો ચેક કરી પછી બટુકે કહ્યું. ‘હવે કોઈ કાળે પૈસા પાછા ના આવે. હાઇવે પરથી ખટારો પકડીને એ મવાલીઓ ભાગી ગયા હશે.’

એ બોલતો હતો ત્યારે સુકેતુ રીતસર રડી પડયો. ‘મોટીના લગન છે. બાપા મારી નાખશે મને…બટુકા, આપઘાત સિવાય કોઈ રસ્તો નથી..’ બટુક એનો હાથ પકડીને ચાની કીટલી પર લઈ ગયો. ‘તારા બાપા ગુરુવારે આવવાના છે ને?’ સહેજ વિચારીને બટુકે પૂછ્યું. સુકેતુએ માથું હલાવીને હા પાડી. ‘તું બેફિકર રહે. તારું કામ પતી જશે.’ સહેજ વિચારીને બટુકે સુકેતુનો જમણો હાથ પકડીને પોતાના ગળા પર મુકાવ્યો. ‘તને આખી દુનિયામાં વહાલામાં વહાલી વસ્તુના સોગન છે.

કાલે કે પરમ દિવસે પૈસાની વ્યવસ્થા કરી આપીશ. આ વાત આપણે જીવીએ ત્યાં સુધી કોઈને કહેવાની નહીં. એ શરત કબૂલ હોય તો પૈસા આપીશ. આપણી દોસ્તીના સોગન આપીને કહું છું કે આપણા બંને વચ્ચે પણ આની ચર્ચા નહીં કરવાની. કબૂલ? ‘સાક્ષાત્ પરમેશ્વર જાણે સામે ઊભા હોય એમ સુકેતુ બટુક સામે તાકી રહ્યો. બુધવારે બપોરે બટુક પૈસા આપી ગયો.

બહેનના લગ્ન પછીના વર્ષે માતા-પિતા બંને એકસાથે માર્ગ અકસ્માતમાં અવસાન પામ્યા હતાં. એ વખતે પણ બટુક સતત પડખે ઊભો રહ્યો હતો. એ પછી પોતાને અમદાવાદ નોકરી મળી. એ જ વર્ષે લગ્ન કર્યા અને ટ્રાન્સફર અને પ્રમોશનના ચક્કરમાં ગામમાં આવવાનું કયારેય ના બન્યું. પતિ-પત્ની બંનેની નોકરી એટલે બહુ મોટી તકલીફ હતી. બટુકની બા અવસાન પામ્યા ત્યારે એ એકલો આવેલો.

એના અઠવાડિયા પછી એવા ઊડતા સમાચાર મળ્યા હતા કે બટુકની બા જીવતા હતા ત્યારે એમની પાસે પાંચ તોલાની ચાર બંગડીઓ હતી એ ક્યાંક ગુમ થઈ ગઈ હતી એ વાતની ખબર એમના અવસાન પછી પડી. મોટાભાઈ અને ભાભીએ ચીસો પાડીને કહ્યું કે આ સોનું બટુકડો ચોરી ગયો છે! પોતાને મુશ્કેલીમાંથી ઉગારવા માટે બટુકે પંદર હજારની વ્યવસ્થા કઈ રીતે કરી હતી એનો તાળો એ વખતે સુકેતુને મળ્યો!

છેલ્લે બટુક ચારેક વર્ષ અગાઉ ધોળકામાં એક મિત્રની જનોઈમાં આવ્યો હતો. ‘બાપા ઉપર જતા રહ્યાં. દુકાન મોટાભાઈ સંભાળે છે. હું એકલો ફક્કડ રામ છું.. આંટાફેરા ને આશીર્વાદ સિવાય કોઈ પ્રવૃત્તિ નથી.‘એણે હસીને કહ્યું હતું. સુકેતુએ પેલા પંદર હજાર પાછા આપવાની વાત કહી ત્યારે એની કમાન છટકેલી. ‘સુકા, શરત ભૂલી ગયો? બાની બંગડી આમેય પડી જ રહેતી’તી. બાકીના બધા દાગીના ભાભીએ લઈ લીધા. હું તો એકલો છું. મારા ભાગનો વહીવટ મેં એ વખતે ચોરી કરીને પતાવી દીધેલો એટલે કંઇ હરખ-શોક નથી.’

ગયા અઠવાડિયે ગામનો નટુ ટપાલી સ્ટેશન પર મળી ગયો હતો. એ મુંબઈ જઈ રહ્યો હતો. સુકેતુએ એને બટુક વિશે પૂછ્યું અને એણે જે કહ્યું એ સાંભળ્યાં પછી સુકેતુ હચમચી ઊઠ્યો હતો. ‘બટુકો તો મરવા પડયો છે.’ નટુએ માહિતી આપી. ‘દુકાન અને ઘર બધું મોટાભાઈએ પચાવી પાડ્યું છે. ધાબા ઉપર નાનકડી ઓરડીમાં બટુકો પડ્યો રહે છે. વાંઢો છે અને ભાભી કૂતરાંને રોટલાં નીરતી હોય એ રીતે ખાવા આપે છે. અપમાન, હતાશા ભૂલવા માટે ગુટકાને રવાડે ચડી ગયેલો, એવો બંધાણી થઈ ગયેલો કે ખોરાકને બદલે ચોવીસેય કલાક ગુટકા ખાધા કરે!

ગુટકાના પૈસા માટે ઘરમાંથી તાંબા-પિત્તળના વાસણ ભંગારમાં વેચતા પકડાયેલો ત્યારે ભાઈ-ભાભીએ ઝૂડી નાખેલો! છેલ્લા દોઢ મહિનાથી તો બહુ રિબાય છે. સરકારી દવાખાનાવાળાએ કહી દીધું કે છેલ્લા સ્ટેજનું કેન્સર છે. કોણ દવા કરાવે ને કોણ ચાકરી કરે?’ ખળભળી ઊઠેલા સુકેતુએ ડોક્ટર પંકજભાઈનો સંપર્ક સાઘ્યો હતો. કેન્સર હોસ્પિટલમાં રાહત દરે સારવાર કરાવી આપવાનું એમણે વચન આપ્યું. એ પછી બટુકે આપેલા સોગન તોડીને સુકેતુએ શ્રીમતીજીને આખી વાત કહી.

એણે સંમતિ આપી અને રજાનો મેળ પડ્યો એટલે આજે સુકેતુ બટુકને લેવા જઈ રહ્યો હતો. રાજપુર બસ ઊભી રહી ત્યારે સુકેતુની પાસે બેઠેલો છોકરો કાળજીપૂર્વક થેલી પકડીને ઊતરવા માટે આગળ વધી રહ્યો હતો. સુકેતુ એની પાછળ હતો. બે હાથમાં બે મોટી સુટકેસ લઈને એક જાડિયો માણસ વચ્ચેની સીટમાંથી ઊભો થઈને એ બંનેની વચ્ચે ધુસ્યો અને ઝડપથી આગળ વધીને નીચે ઊતરવાની લહાયમાં એના હાથમાંથી મોટી સૂટકેસ એ છોકરા સાથે એ રીતે અથડાઈ કે બસના પગથિયાં પરથી એ ગબડ્યો અને એના હાથમાંથી થેલી છૂટી ગઈ. ખિંડગ દઈને કાચ ફૂટવાનો અવાજ આવ્યો.

તરત ઊભા થઈને એ છોકરાએ ઝનૂનથી પેલા જાડિયાની ગરદન પકડી.. બીજા મુસાફરો વચ્ચે પડયા. એ દરમિયાન સુકેતુએ એ છોકરાની થેલી ઉપાડીને એના હાથમાં આપી. ‘છેક અમદાવાદથી જીવની જેમ સાચવીને આ ફોટો લાવ્યો તો અને આ નાલાયકે એનો કાચ ફોડી નાખ્યો!’ રડમસ અવાજે એ છોકરાએ થેલીમાંથી કાચ ફૂટેલી ફ્રેમ બહાર કાઢી. ૧૮ ઘરના ફોટામાં બટુકનો હસતો ચહેરો જોઈને સુકેતુ ચોંકી ઊઠયો!

છોકરાના હાથમાંથી ફ્રેમ આંચકી લઈ સુકેતુ બોલ્યો, ‘આ ફોટો તો…’

‘મારા કાકાનો… બટુકકાકાનો.. ગઈ કાલે ગુજરી ગયા અને આવતી કાલે બેસણું છે. અહીંના કોઈ સ્ટુડિયોવાળા આટલો મોટો અરજન્ટ ના કરી આપે એટલે સવારે અમદાવાદ જઈને ઊભા ઊભા કરાવીને લાવ્યો તોય મહેનત માથે પડી.. કાચ ફૂટી ગયો..!’ છોકરાએ રડમસ અવાજે કહ્યું. એ એની કથા કહેતો હતો અને સુકેતુની આંખ સામે આખું બસ સ્ટેન્ડ ગોળ ગોળ ઘૂમતું હતું.!

આવશે અંદરથી ભીની ભીની સુગંધ, તું કરી જો શ્રદ્ધા સાથે આંખો બંધ

Dr. Sharad Thakar

લાભશંકરભાઇ ભાણગઢ ગામના ગામઠી દવાખાનામાં બેસીને દર્દીઓને તપાસી રહ્યા હતા, ત્યાં એમની નજર દૂર બારીમાંથી દેખાતા દૃશ્ય ઉપર પડી. ખુલ્લા ખેતરના માટી-રસ્તાને ખૂંદતું એક ટોળું દસેક વર્ષના છોકરાને ચકીને શ્વાસભેર આવી રહ્યું હતું.

ભાણગઢ ધોલેરા પંથકનું નાનું એવું ગામડું છે. અમદાવાદથી આશરે એકસો પાંત્રીસ જ કિ.મી. છેટેનું ગામ. પણ આ વિસ્તારની કંગાલિયત જોઇને એવું લાગે કે જાણે પાટનગરથી એકાદ હજાર કિ.મી. દૂરનો આ પ્રદેશ હશે! વાઇબ્રન્ટ ગુજરાતના ગુબ્બારા અહીં આવતાં પહેલાં જ ફૂટી જાય છે અને ગોકુળગ્રામની પરિકલ્પના હાસ્યાસ્પદ બની જાય છે. અહીં ખેતરો છે, પણ પાક નથી. અહીં ભૂખ છે, પણ અનાજ નથી. અહીં માણસો છે, પણ બેકાર છે. અહીં દરદીઓ છે, પણ ડોકટર નથી. આજુબાજુનાં આઠ-દસ ગામો વરચે ઠંડા પાણીની પરબ જેવું એક માત્ર દવાખાનું ભાણગઢમાં છે, જે હમણાં સુધી એક ખખડધજ ઓરડીમાં ચાલતું હતું. થોડાં સમય પહેલાં પ્રમુખસ્વામીના આશીર્વાદથી એક પાકો બાંધેલો વિશાળ ઓરડો દવાખાનાને મળી ગયો છે.

આરોગ્યનું મંદિર તો બંધાઇ ગયું, બીમારીગ્રસ્ત ભગવાનો ઠેર-ઠેર રઝળે છે, પણ પૂજારીનું શું? શહેરની મેડિકલ કોલેજમાંથી એમ.ડી. કે એમ.એસ. થઇને બહાર પડતા એક પણ ડોકટરને આ નપાણિયા મુલક તરફ નજર ફેંકવાની ઇરછા પણ નથી ફુરસત પણ નથી. એક ભલા ડોકટર નામે લાભશંકરભાઇ અઠવાડિયામાં એક વાર દર બુધવારે ભાણગઢના આ સૂના આરોગ્યમંદિરમાં પૂજારીનો પાઠ ભજવવા માટે આવતા રહે છે. વર્ષોથી આ સેવાયજ્ઞ ચાલતો આવે છે, પણ આજે આ નવું કૌતુક થયું.

‘શું થયું છે આ છોકરાને?’ ડોકટરે વિચિત્ર પ્રાણી જેવા લાગતા બાળકને જોઇને પ્રશ્ન કર્યો.

‘ભગવાન જાણે!’ એક જણે જવાબ આપ્યો, ‘છોકરો જયારે છ મહિનાનો હતો ત્યારે એને તાવ આવેલો. એની મા દાગતરને બદલે ભૂવા પાસે લઇ ગઇ. ભૂવાએ દાણા મંતરીને કીધું કે આને કો’કની મેલી નજર લાગી છે. વિધિ કરવી પડશે. દવા-સારવારની જરૂર નથી.

‘પછી?’

‘પછી શું, સાહેબ? છોકરાનું શરીર જકડાઇ ગયું. આજે દસ વર્ષનો થયો, તોયે ચાલી શકતો નથી. હાથ-પગ ટૂંટિયું વળી ગયા છે. આખા પંથકમાં દાગતર તો છે જ નહીં. હમણાં કયાંકથી ખબર સાંભળી કે ભાણગઢમાં દર બુધવારે એક દાગતર આવે છે. દાગતર હોંશિયાર છે અને દયાળુ પણ…’

ડો. લાભશંકરને આત્મ-પ્રશંસા સાંભળવાની આદત નહોતી, એટલે એમણે બોલનારને વરચેથી જ અટકાવ્યો, ‘તમે આ છોકરાના બાપ છો?’ ‘ના, સાહેબ, અમે બધાં તો એના પડોશીઓ છીએ. આના મા-બાપ તો હિંમત હારીને બેસી ગયા છે. એમણે તો દીકરાની સાથે આવવાનીયે ના પાડી દીધી.’

ડો. લાભશંકરભાઇ કરુણતાસભર હસ્યા, ‘એ લોકો વહેવારુ નીકળ્યા, ભાઇ! હું તો જનરલ પ્રેકિટશનર છું. ગામડાનો ડોકટર. શરદી, ખાંસી, તાવ, ઝાડા અને મરડો જેવી સામાન્ય બીમારીઓની સારવાર કરવી એટલું મારું અધિકારક્ષેત્ર. આ બાળકનો ઇલાજ તો અમદાવાદ કે મુંબઇ જેવા મોટા શહેરોના મોટા નિષ્ણાત ડોકટર જ કરી શકે. એ પણ ભાગ્યે જ સફળ જાય. આમાં મારી ચાંચ ન ડૂબે.’

ડોકટરે નિખાલસતાપૂર્વક જણાવી દીધું, પણ એમાં પેલા ગ્રામીણ ભોળા લોકોની ચાંચ ન ડૂબી, ‘સાહેબ, અમે તો તમારા વખાણ સાંભળીને આવ્યા છીએ. પ્રમુખસ્વામી મહારાજના આ દવાખાના માથે આશીર્વાદ છે, પછી દરદીને સારું કેમ ન થાય?’

ડોકટરને થયું કે આ લોકોની શ્રદ્ધા પોતાની આવડત કરતાં ચડિયાતી હતી. એમણે સતીષને (છોકરાનું નામ) તપાસ્યો. એના બંને પગ ગોઠણ આગળથી અને નિતંબના સાંધા આગળથી વળેલા હતા. એને લાંબા કરવાનો જરા સરખો પ્રયત્ન ફ્રેકચરમાં પરિણમે તેવી શકયતા હતી. થોડુંક જ્ઞાન અને ઝાઝો અનુભવ, થોડીક શુભ દાનત અને વધુ તો ગામલોકોને ટાળવાના આશય સાથે ડો.લાભશંકરે સારવાર શરૂ કરી. કાચની બે શીશીમાંથી પ્રવાહી દવાઓ ભરી આપી. દિવસમાં કેટલી વાર લેવી તે વિશે સૂચના આપી. હાથ-પગની થોડીક પ્રાથમિક કસરતો કરાવવાની સલાહ આપી.

‘બીજી વાર કયારે આવીએ, સાહેબ?’ સતીષને લઇને આવેલા એક પડોશીએ પૂછ્યું.

‘ફરી વાર બતાવવા આવવાની જરૂર નથી.’

‘સારું થઇ જશે?’ આ સવાલમાં શ્રદ્ધાનો સાગર છલકાતો હતો. ડોકટર કહેવા તો એવું ઇરછતા હતા કે- ના, સારું કયારેય નથી થવાનું, માટે બીજી વાર છોકરાને લઇને આવવાની ના પાડી રહ્યો છું, પણ અભણ માણસોની ભોળી આંખોમાંથી ટપકતી શુદ્ધ, પરિશુદ્ધ શ્રદ્ધા જોઇને તેઓ આ વાકય ઉરચારી ના શકયા. એને બદલે કહી દીધું, ‘હા, રાહત થઇ જશે.’

બરાબર પંદર દિવસ પછી ફરીથી બુધવારે દસ વાગતામાં તો ટોળું પાછું ઝબકયું.

ડો.લાભશંકરભાઇ દર્દીઓને તપાસી રહ્યા હતા, એમાંથી માથું ઊંચું કરીને બારીની બહાર જોયું. જે દૃશ્ય ભાળ્યું એનાથી ઘીસ ખાઇ ગયા. પખવાડિયા પહેલાંનાં અને આજના દૃશ્યો વરચે તફાવત માત્ર એક જ હતો: આજે સતીષ પોતાના પગ ઉપર ચાલીને આવી રહ્યો હતો! અલબત્ત, ડાબે-જમણે બે પુરુષોએ એને સહારો આપવો પડતો હતો, પણ તેમ છતાં સતીષની હાલતમાં અઠ્ઠાણું પ્રતિશત જેટલો સુધારો જોઇ શકાતો હતો. સતીષ અંદર આવીને ડોકટરના પગમાં પડી ગયો. ટોળુ ડોકટરની સામે હાથ જૉડીને ઉભું રહ્યું.

‘જોયું, સાહેબ, અમે નહોતા કે’તા કે તમારી દવામાં અને આ દવાખાનામાં જશ લખાયેલો છે? થયોને ચમત્કાર?’ ટોળાનો પ્રવકતા ઉત્સાહમાં હતો.

ડો.લાભશંકરભાઇ આ લોકોને રાજી જોઇને કંઇ બોલ્યા નહીં, પણ એ તો વિજ્ઞાનના માણસ હતા. એમને ‘ચમત્કાર’ નામના શબ્દ સાથે ઝાઝું સગપણ પરવડે નહીં. એ સમજી ગયા કે ભલે સતીષની બીમારીનું નિદાન ગમે તે હોય, પણ એમણે આપેલી સારવાર કારગત નીવડી હતી. શકિતની દવાએ અસર દેખાડી હોય કે કસરતે ફાયદો કરી આપ્યો હોય કે પછી છોકરાના ખુદના આત્મવિશ્વાસનું આ પરિણામ હોય, જે હોય તે, પણ છેલ્લા નવ-સાડા નવ વર્ષથી જકડાયેલી જિંદગી જીવતો સતીષ આજે એના પગ ઉપર ઉભો હતો.

પણ ડોકટરે આ બધાં તર્કો ટોળા સમક્ષ ઉઘાડા ન પાડયા. જે શ્રદ્ધાના પાણી વડે વાલ ચડતાં હતાં એને ચડવા દેવામાં જ શાણપણ હતું. સોથી વધારે મહત્ત્વની બાબત એ હતી કે એમને ખુદને પોતાની દવામાં હવે વિશ્વાસ વધી ગયો હતો.

‘ગભરુ, ગયા વખતે આપેલી એ જ દવા આજે પણ ભરી આપ! આ વખતે શીશીઓ જરા મોટી લેજે…’ ડોકટરે કમ્પાઉન્ડરને સૂચના આપી, પછી સતીષને સલાહ આપી, ‘બંને દવાઓ નિયમિત પણે લેજે. સવારે ને સાંજે એક-એક ગ્લાસ દૂધ પીવાનું રાખજે. થાળીમાં જે પીરસાય તે બધું જ ખાજે, અને હાથ-પગને તેલનું માલીશ કરાવજે. કસરતોનું પ્રમાણ પહેલાં કરતાં બમણું કરી નાખજે.’

‘સાહેબ, ફરી પાછો કયારે આવું?’

‘પંદર દિવસ પછી.’

‘ત્યાં સુધીમાં થોડોક વધારે ફરક તો પડી જશે ને?’ સતીષની આંખોમાં ચમકારો હતો.

‘ફરક? અરે, પંદર દી’ પછી તો તું દોડતો થઇ ગયો હોઇશ. તને આ દવાખાનાની બહારના ખુલ્લા મેદાનમાં જો ક્રિકેટ રમતો ન કરી દઉં તો મારું નામ…’ આટલું બોલીને લાભશંકરભાઇ અટકી ગયા. દર્દીને સાજો કરવાનો ગર્વ અને એ બાબતનું ગૌરવ, એ બે વરચે બહુ પાતળી ભેદરેખા રહેલી હોય છે. સારો ડોકટર આ વાત જાણતો હોય છે, અને સારો ડોકટર એ વાત પણ સારી રીતે જાણતો હોય છે કે જગતમાં તમામ દરદીઓ માત્ર દવાને કારણે જ સાજા નથી થઇ જતા, તબીબી-વિજ્ઞાનમાં ‘માઇન્ડ ઓવર બોડી’ જેવું પણ કશુંક હોય છે જેને વિજ્ઞાન હવે સ્વીકારવા લાગ્યું છે.

(સત્ય ઘટના, શીર્ષક પંકિત : ચંદ્રેશ શાહ)

ઘડીભરમાં નથી થાતી મહોબત જિંદગીભરની…

હૃદય લેતાં હૃદયને આપતાં બહુ વાર લાગે છે

You are such delight
and add joy to my nights
I want you to know what you mean to me
and oh.. I hope that you can see

My heart is missing you
and I wonder… do you miss me too?
I hope that you do
because I know I miss you!!

I always hope you are ok, and nothing is wrong
When will I see you again.. oh I hope it won’t be long!
I need to know that you care
and that no matter what you will always be there

Remember this is for you, my friend
and to you I will send
So keep it close to your heart
and if you do, we will never part.

My heart is missing you!!

  નિષ્ફળ બને છે પ્રેમ તો વ્યવહાર થાય છે

ખાણી-પીણીનો માહોલ સોળે કળાએ ખીલ્યો હતો. જેનો જન્મદિવસ હતો એ બાળક તો બાપડું કેક’ કપાયા પછી દસ જ મિનિટમાં થાકી-પાકીને ઊંઘી ગયું હતું, પણ મોટાઓની મહેફિલે હવે જ રંગ પકડયો હતો.

કોઈ સ્ત્રી આટલી બધી સુંદર હોઈ શકે?’ દૂર ખૂણામાં બેસીને દારૂની મજા માણી રહેલા પાંચ-સાત પુરુષોમાંથી અચાનક એક પીધેલા’ પુરુષે નશીલો પ્રશ્ન પૂછી નાખ્યો.

એના સવાલનો છેડો પકડીને બાકીના પુરુષોએ એમની નજરોને વહેતી મૂકી તો એ બધી સાગમટે સૌંદર્યના સરનામા પાસે જઇને અટકી. ત્યાં એક સ્ત્રી ઊભી હતી. સૃષ્ટિના સર્વશકિતમાન શિલ્પીએ શ્રેષ્ઠ સામગ્રી વાપરીને ઘડી હોય એવી બેનમૂન મૂર્તિ. કાયાની તિજૉરીમાં માયાની લખલૂટ સંપત્તિ ઠાંસોઠાંસ ભરીને પૃથ્વી ઉપર અવતરેલી અનુપમ નારી. જેને જૉયા પછી ન પીધેલા પુરુષો પણ લથડિયાં ખાવા માંડે એવી નશીલી મધુશાલા.

એ ચિનાર છે. ઋગ્વેદ રેશમિયાની પત્ની.’ જાણકારે માહિતી પીરસી. રેશમિયો નસીબદાર છે. આ રેશમડીની સાથે ચાર ફેરા ફર્યા પછી મારા બેટાએ રેશમિયા’ અટક ધારણ કરી લાગે છે!’ એક ઇર્ષાળુએ ગરમ-ગરમ નિ:સાસો નાખ્યો. પછી તો બધાએ આ નિ:સાસામાં પોતપોતાના ગજા મુજબનો ફાળો નોંધાવ્યો. મહેફિલના ચારેય ખૂણે લગભગ તમામ પુરુષોની આવી જ દશા હતી.

ત્યાં જ એક અણધારી ઘટના બની ગઈ. ચિનાર એના પતિની સાથે ઊભી હતી. બંનેના હાથોમાં ભોજન માટેની ડિશ હતી. નાનકડી પ્લેટમાં જેટલી જગ્યા હતી એના કરતાં બમણી વાનગીઓ ભરેલી હતી. ત્યાં અચાનક ચિનારના દેહને કોઇનો ધક્કો વાગ્યો. એના હાથમાંની પ્લેટ છલકાઇને લગભગ ઊંધી વળી ગઈ. હાં… હાં… હાં..! સાચવજે જરા…’ બોલતો એનો પતિ ઋગ્વેદ એક હાથે પત્નીના શરીરને આધાર આપી રહ્યો, પણ ત્યાં સુધીમાં જે નુકસાન થવાનું હતું એ તો થઈ જ ચૂકયું હતું.

બાસુંદી, કઢી, પંજાબી શાકમાંથી નીતરતું તેલ અને અથાણું વગેરેએ ચિનારની કિંમતી સાડીના પાલવ ઉપર ભાતભાતનું ચિતરામણ કરી ચૂકયું હતું. મહેફિલના જામેલા રંગમાં ભંગ પડી ગયો પણ ઋગ્વેદે તરત જ મામલો સંભાળી લીધો. તું હાલીશ-ચાલીશ નહીં! જયાં છે ત્યાં જ ઊભી રહેજે, હું હમણાં જ બધું સરખું કરી આપું છું.’ કહીને ઋગ્વેદે પોતાની ડિશ ટેબલ ઉપર મૂકી દીધી.

દોડીને પાણી ભરેલો ગ્લાસ લઈ આવ્યો. ટિશ્યુ પેપર્સ લઈ આવ્યો. પત્નીની સાડીનો ખરડાયેલો પાલવ ભીના ટિશ્યુ પેપરથી લૂછીને સાફ કરી નાખ્યો. થોડું વધારે પાણી વાપરીને ડાઘા કાઢી આપ્યા. પછી નોકર દ્વારા ભોંય ઉપર પડેલી ડિશ અને ખાધસામગ્રી ઉઠાવી લેવડાવી.

વોશબેઝિન પાસે જઇને, સાબુથી પોતાના હાથ ધોયા. પછી બીજી સ્વરછ ડિશમાં નવેસરથી વાનગીઓ ભરીને એ પત્ની પાસે આવ્યો, લે, ડાર્લિંગ! સ્ટાર્ટ અગેઇન!’ એનો પત્નીપ્રેમ જૉઇને હોલ આખો તાળીઓથી ગૂંજી ઊઠયો.

એ ગુંજારવ વરચેથી ધીમા-ધીમા ગણગણાટ જેવો કોઈ જાણકારનો ટહુકો સંભળાયો, બિરચારો! આટલું ઘ્યાન રાખે છે… આટલી સેવા કરે છે… આટલો પ્રેમ બતાવે છે… તો પણ બદલામાં એને શું મળે છે? એની ચિનાર તો કોઈ બીજા પુરુષના પ્રેમમાં છે!!’

જેણે જેણે સાંભળ્યું એ જીવતા માણસ મટીને જડ મૂર્તિ બની ગયા. ઇર્ષા મૃત્યુ પામી. એનું સ્થાન આઘાત, આશ્ચર્ય અને સહાનુભૂતિએ લઈ લીધું. થોડા દિવસ પછી બીજી એક ઘટના બની ગઈ. મિત્રોનું જૂથ પિકનિક માણવા ઊપડયું. પૂનમની રાત હતી. પ્રેમિકાના ચહેરા જેવો પૂર્ણકળાનો ચંદ્ર હતો અને એને જૉઇને ગાંડોતૂર બનેલો દરિયો હતો.

જેમને તરતા આવડતું હતું એ બધા સમુદ્રમાં નહાવા પડયા. સ્ત્રીઓ કાંઠે ઊભી-ઊભી સાગરના ખારા પાણીને એમના ચરણસ્પર્શ વડે મીઠાં બનાવી રહી હતી. ત્યાં અચાનક ભરતીનું એક ધૂઆધાર મોજું ધસી આવ્યું અને સૌંદર્યથી મઢેલા ટોળાને તાણી ગયું.

સ્ત્રીસ્વરોની તીણી ચીસોથી હવા ભેદાઈ ગઈ. જેમને તરતા આવડતું હતું એ પુરુષો પણ હક્કા-બક્કા થઇને જૉતા રહ્યા. એક માત્ર ઋગ્વેદ પાછા વળતા મોજાંઓ વરચે દોડી ગયો.

સદ્ભાગ્યે ડુંગર જેવું દરિયાઈ મોજું નારીવૃંદને ભીની રેતીના હવાલે સોંપીને રવાના થઈ ગયું, બાકી. બીજી સ્ત્રીઓ તો ડૂબી જ ગઈ હોત. ફકત ચિનાર એકલી બચી ગઈ હોત. રૂપનું જળ નીતરતું પોટલું પોતાના હાથોમાં ઊંચકીને બહાર આવતા ઋગ્વેદને જૉઇને કાંઠે ઊભેલા પતિદેવો લજવાઈ ગયા.

એક સ્ત્રીએ તો પૂછી પણ લીધું, તમે તો કે’તા હતા ને કે તમને તરતા નથી આવડતું?’ હા, નથી જ આવડતું.’ ઋગ્વેદની છાતી હાંફી રહી હતી. વજન ગમે તેટલું રૂપાળું હોય તોયે એનો ભાર તો લાગતો જ હોય છે

તો પછી હમણાં તમે દરિયામાં કેમ દોડી ગયેલા?’ ઋગ્વેદની નજર ચિનારના ચહેરા ઉપર હતી.

બંધ આંખે પતિની ભુજાઓમાં સલામતીપૂર્વક ઝૂલી રહેલી ચિનારના રૂપાળા મોં ઉપર રૂપેરી ચાંદની ઢોળાતી હતી એ જૉઇને ઋગ્વેદે જવાબ આપ્યો, કારણ કે મને તરતા ભલે ન આવડે, પણ ડૂબવાનું તો આવડે છે ને? મારી ચિનાર જૉ દરિયામાં ખેંચાઈ જાય, તો પછી મારે જીવતા રહીને શું કામ છે?’ રોમેન્ટિક રાતે ઋગ્વેદનો રોમેન્ટિક ઉત્તર સાંભળીને કોરસમાં ઊભેલાં સ્ત્રી-પુરુષોએ તાળીઓ પાડી.

હથેળીઓમાંથી ફૂટતા આ સામૂહિક ફટાકડાના શોરબકોર વરચે સુરસુરિયા જેવો એક ધીમો, અસ્પષ્ટ અવાજ સંભળાયો, બિરચારો! કેટલું ચાહે છે પત્નીને! પણ પેલી તો બીજા કોઇને પ્રેમ કરે છે! કેવું વિચિત્ર! કેવું દયાજનક? ભરથરી સાચું જ કહી ગયો છે : હું સતત જેના વિચારોમાં મગ્ન હોઉં છું એ પિંગળાને તો મારામાં કશો રસ જ નથી લાગતો!’

એવું પણ ન હતું કે ઋગ્વેદ પૈસાદાર ન હતો. શહેરના પોશ વિસ્તારમાં એની આપકમાઈનો મોટો બંગલો હતો. બે ગાડીઓ હતી. એક પુરુષ તરીકે એ સોહામણો પણ હતો. હા, થોડો જાડો ખરો, પણ કદરૂપો નહીં. ઊંચાઇને કારણે એ વજનદાર હોવા છતાં સ્થૂળ દેખાવમાંથી બચી ગયો હતો.

ભલે એનો ખાનગી વ્યવસાય કે ધંધો ન હોય, પણ એક જાણીતી કંપનીમાં એની નોકરી હતી. સારો પગાર હતો. રોજ સાંજે સાડા પાંચે નોકરીમાંથી છૂટીને ઋગ્વેદ સીધો ધેર જ આવી જતો. હજુ તો બૂટ ઉતાર્યા, ન ઉતાર્યા, ત્યાં જ એ બૂમ મારે, ચિનાર, ડાર્લિંગ! ચા તૈયાર છે?’

હા, કપમાં રેડું એટલી જ વાર છે.’ ચિનાર યંત્રવત્ જવાબ આપતી. ઋગ્વેદ બહારથી લાવેલી વાનગીનું પડીકું ખુલ્લું કરી મૂકતો, આજે સેવખમણી લાવ્યો છું. ખાસ તારા માટે. તને બહુ ભાવે છે ને?’

ચિનાર ફિક્કું હસીને હા પાડતી. પતિએ લાવેલો નાસ્તો એ ચૂપચાપ ડિશમાં કાઢતી. બંને જણા બગીચામાં બાંધેલા હિંચકા ઉપર બેસીને ચા-નાસ્તો માણતા. બધું હવામાં ફરફરતા એકલદોકલ પાંદડાની માફક નિ:શબ્દપણે ચાલ્યા કરતું. પછી થોડું ચાલવા જવાનું. ચૂપચાપ પાછા ફરવાનું. માત્ર વાસણોના ખખડાટ વરચે રાતનું ભોજન લેવાનું.

પછી બેડરૂમમાં બંધ થવાનું. કયારેક સેકસ પણ ખરું પણ બધું જ ચૂપચાપ… યંત્રની જેમ… મૂક-બધીર પતિ-પત્ની બોલ્યાં-ચાલ્યાં વગર સહવાસ માણતા હોય એની જેમ.

અને ઋગ્વેદ ચિનારને હથેળીનો છાંયો કરીને સાચવતો. ચિનાર છાપું ખોલીને બેઠી હોય અને એની આંખો કોઈ નવી ફિલ્મની જાહેરાત ઉપર ચોંટેલી હોય તો પછી પૂછવાનું જ શું? એ સાંજે ઋગ્વેદ ઓફિસેથી વહેલો આવી જાય, ચિનાર, ડાર્લિંગ! ઝટપટ તૈયાર થઈ જા! આપણે સિનેમા જૉવા જવાનું છે.’

રસ્તેથી એમ જ પસાર થઈ રહ્યા હોય અને જૉ ચિનાર કોઈ સ્ટોરમાં લટકતી સાડી જૉઇને અડધી ક્ષણ પૂરતીયે અટકી જાય, તો બાકીની અડધી ક્ષણમાં એ સાડી ખરીદાઈ ચૂકી હોય.

એટલે જ એ બંનેને જાણતા, ઓળખતા અને નજીકનો ઘરોબો હોવાનો દાવો કરતા તમામ સ્ત્રી-પુરુષોમાં ન સમજાતી બાબત આ એક જ હતી : આવા પ્રેમાળ પતિનો પ્રેમ તરછોડીને, એને અંધારામાં રાખીને આ રૂપાળી ચિનાર અન્ય પુરુષના પ્રેમમાં શા કારણે પડી હશે?

એક દિવસ ચિનારના પ્રેમી શકંતે પણ આ જ પ્રશ્ન પૂછી લીધો. જયારે ચિનારનો દેહ એના આલિંગનમાં બદ્ધ હતો, ત્યારે એના નશીલા હોઠોને ચૂમતા એણે પૂછી નાખ્યું, ચિનાર, તારા જેવી યુવાન અને રૂપાળી સ્ત્રી પ્રેમિકા તરીકે મેળવીને હું તો ધન્ય થઈ ગયો છું પણ મને એક વાત સમજાતી નથી. તારો પતિ તમામ ¼ષ્ટિએ મારા કરતાં પણ ચડિયાતો છે છતાં પણ તું એને ચાહતી નથી. શા માટે?’

હા, હું ઋગ્વેદને ચાહતી નથી. હવે પછી ચાહી પણ નહીં શકું. તને ખબર છે? મેં જયારે બે વર્ષ પહેલાં એના ઘરમાં પત્ની તરીકે પગ મૂકેલો ત્યારે મારી આંખોમાં સુખી સંસારનો મોર ટહુકતો હતો અને છાતીમાં પ્રેમની ઢેલ નાચતી હતી પણ ઋગ્વેદે બીજા જ દિવસે સાવ મામૂલી વાતમાં મારી સાથે ગુસ્સો કર્યો, મને સાવ જ ધુત્કારી કાઢી, ધૂળ જેવા ઝઘડામાં એણે મારાં મા-બાપને ગાળો કાઢી. મારો હાથ ઝાલીને, ઘસડીને એણે મને ઘરની બહાર ફેંકી દીધી.

હું રડીને, કાલાવાલા કરીને, જેમતેમ કરતી પાછી ઘરમાં આવી ગઈ. પછી તો એ સુધરી ગયો છે. મને ચાહે છે, સાચવે છે, બધું જ ખરું, પણ હું આજે પણ પતિના હાથે થયેલું મારું અપમાન ભૂલી શકતી નથી!’ આટલું બોલીને ચિનાર રડી પડી.

શીર્ષક પંકિત : અસીમ રાંદેરી